Skip to content

Mapiranje dezinformacijskih narativa vezanih za Evropsku uniju u Bosni i Hercegovini

Udruženje građana i građanki „Zašto ne“ sprovelo je mapiranje dezinformacijskih narativa vezanih za Evropsku uniju (EU) i EU integracije u Bosni i Hercegovini. Cilj istraživanja jeste mapirati prisustvo, obim i relevantnost dezinformacijskih narativa o Evropskoj uniji u informacijskom okruženju Bosne i Hercegovine, kao i mapirati zastupljenost Evropske unije među obećanjima političkih aktera. 

Dezinformacijski narativ u kontekstu ovog istraživanja shvaćen je kao narativ koji se temelji na više tvrdnji koje koriste dezinformacije za uokvirivanje događaja ili svjetonazora. Preciznije, riječ je o uokvirivanju događaja koji spaja ponavljajuće, međusobno referirane netačne tvrdnje o istoj temi, nudi isti pogled na događaj ili pojavu i ostvaruje učinak duži od jednog informativnog ciklusa. Dezinformacijska tvrdnja je činjenična izjava koju su platforme Istinomjer ili Raskrinkavanje ocijenile i označile kao dezinformaciju, lažnu vijest ili na drugi način manipulativnu tvrdnju. Političko obećanje je javna obaveza koju politički akter preuzme u izbornoj kampanji ili u toku mandata, a čije ispunjenje Istinomjer prati i ocjenjuje.

Istraživanje obuhvata politički diskurs i šire informacijsko okruženje. U političkom diskursu posmatrane su tvrdnje političkih aktera/ki, odnosno njihova predizborna obećanja i svakodnevne javne izjave. U širem informacijskom okruženju posmatrane su tvrdnje koje šire mediji i korisnici/e društvenih mreža. Istraživanje se zasniva na podacima portala za provjeru činjenica Istinomjer.ba i Raskrinkavanje.ba, odnosno tvrdnjama i obećanjima koje su ova dva portala analizirala i ocijenila u periodu od 15. decembra 2022. do 15. jula 2026. Posmatrani period obuhvata sve ono što su oba portala objavila u periodu od kada je BiH zvanično dobila kandidatski status pa do početka rada na istraživanju. 

Istinomjer je u posmatranom periodu objavio 791 provjeru tačnosti izjava zvaničnika i zvaničnica. Raskrinkavanje je objavilo 1.965 provjera tačnosti tvrdnji objavljenih u medijima i na društvenim mrežama. Istinomjer je u posmatranom periodu ocijenio ispunjenost 1.142 obećanja zvaničnika i zvaničnica.

Nakon ekstrakcije podataka s portala Istinomjer i Raskrinkavanje iz posmatranog perioda, u bazi podataka, za svaku objavljenu analizu, upisane/kodirane su tvrdnje koje su u njima ocijenjene. 

Upisane tvrdnje su zatim filtrirane na osnovu tri seta ključnih riječi i pojmova koji se odnose na Evropsku uniju direktno (institucije, zvaničnici/e, odluke i slično), na put Bosne i Hercegovine ka Evropskoj uniji (kandidatski status, prioriteti, aktivnosti lokalne vlasti i slično) i na evropske integracije generalno (koje ne uključuju put BiH ka EU, već sve ostale zemlje kandidatkinje i generalne politike proširenja). Svakoj tvrdnji u konačnom relevantnom uzorku dodijeljena je jedna ili više tema. 

Na osnovu tvrdnji i tema, sastavljena je lista narativa, a zatim je svakoj tvrdnji dodijeljen najmanje jedan identifikator klase A ili klase B. Klasa A predstavlja konkretne dezinformacijske narative, dok klasa B definiše tvrdnje koje ne pokrivaju nijedan narativ.

Sažetak

Od 791 provjere tačnosti koju je objavio Istinomjer, njih 77 bavi se tvrdnjama koje se tiču Evropske unije. U njima su ocijenjene 84 tvrdnje, koje je u javni prostor iznijelo 46 aktera.

Među 1.965 provjera tačnosti tvrdnji objavljenih u medijima i na društvenim mrežama koje je objavilo Raskrinkavanje, u njih 65 ocijenjene su tvrdnje o Evropskoj uniji. U njima je ocijenjeno ukupno 106 tvrdnji, koje je objavilo 39 izvora.

Od 1.142 obećanja koja su građanima/kama obećali zvaničnici, njih tek 33 ticalo se puta Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju.

Teme o kojima se u kontekstu Evropske unije dezinformisalo u BiH razlikuju se u zavisnosti od toga da li su tvrdnje iznesene u političkom diskursu ili širem okruženju. Na Istinomjeru, odnosno u političkom diskursu Bosne i Hercegovine, dominiraju netačne tvrdnje koje se tiču puta Bosne i Hercegovine ka članstvu u EU i Plana rasta (46 tvrdnji), kao i institucija Evropske unije (35). Na Raskrinkavanju su najčešće teme EU regulative (32), kao i institucije EU (22). Drugim riječima, politički diskurs govori prije svega o evropskom putu BiH, dok šire informacijsko okruženje govori o samoj EU i njenim regulativama.

U 190 ocijenjenih tvrdnji identifikovana su 22 dezinformacijska narativa. U javnosti su građeni iznošenjem 58 tvrdnji koje je ocijenio Istinomjer i 74 tvrdnje ocijenjene na Raskrinkavanju. Samo četiri narativa javljaju se na oba portala: teza o nedemokratskim institucijama EU, o beskonačnom evropskom putu, o licemjerju i dvostrukim standardima Zapada te o integracijama kao stranom diktatu. Preostali narativi ne poklapaju se u bazama podataka Raskrinkavanja i Istinomjera. 

Na Istinomjeru su najzastupljeniji narativi o lažnom „evropskom standardu“, kojim se opravdava vlastita politika (devet tvrdnji), o propadanju Evropske unije (7), o stranačkom hvalisanju kroz EU teme (6) te o kritici aktuelne vlasti kroz EU teme (5). Na Raskrinkavanju prednjače narativi o digitalnoj kontroli i tehnološkoj kontroli (15), o uništavanju tradicionalnog načina života i ishrane (14), o cenzuri (12) te da EU lažira događaje (10).

Dio ocijenjenih tvrdnji na oba portala nije svrstan u dezinformacijske narative. Od toga, 46 tvrdnji (14 na Istinomjeru, 32 na Raskrinkavanju) predstavlja jednokratne netačne tvrdnje bez šireg okvira. Na Istinomjeru dodatno postoje činjenične ili većinom tačne tvrdnje (7), kao i jednokratni spinovi (5).

Među 33 obećanja koja se tiču EU, 14 je predizbornih, a 19 postizbornih. Istinomjer je 15 ocijenio kao neispunjeno, pet kao nije započeto, devet kao započeto, dva kao djelimično ispunjeno i dva kao ispunjeno. EU je, dakle, u izbornom i postizbornom govoru prisutna, ali kao marginalna tema koja pokriva manje od 3% ukupnih obećanja. 

U zaključku, istraživanje pokazuje dva ekosistema dezinformacija o Evropskoj uniji u Bosni i Hercegovini. Prvi koji pokriva tvrdnje političkih aktera tiče se puta BiH ka EU, uslova članstva, fondova i institucionalnih sporova. Drugi, koji pokriva medije i društvene mreže, prikazuje EU kao aparat kontrole, cenzure i razaranja tradicionalnog života. 

Najzastupljenije teme

U političkom diskursu, koji Istinomjer prati kroz izjave zvaničnika/ca, Evropska unija se najčešće spominje u kontekstu puta Bosne i Hercegovine ka članstvu (46 tvrdnji). U to spadaju ocijenjene izjave o kandidatskom statusu, 14 prioriteta, Planu rasta, Reformskoj agendi i „evropskim zakonima“, o VSTV-u, Sudu BiH ili Izbornom zakonu. Druga najčešća tema jesu institucije EU (35). Međutim, Evropski parlament, Evropska komisija ili „Brisel“ u ocijenjenim su izjavama uglavnom služili kao dokaz u domaćim kontekstima, poput onih o visokom predstavniku, Izbornom zakonu, EUFOR-u i slično.

U širem informacijskom okruženju, koje Raskrinkavanje prati u medijima i na društvenim mrežama, teme ocijenjenih tvrdnji su drugačije. Najviše tvrdnji odnosi se na regulative unutar EU, uključujući Akt o digitalnim uslugama (DSA) i druge regulative (32). U to spadaju i priče o digitalnom euru, ulasku u EU s biometrijom, „cenzorskom zakonu“ i kaznama za društvene mreže. Iza toga slijede institucije i zvaničnici/e EU (22), među kojima se spominju Ursula von der Leyen, Evropska komisija i Evropski parlament, dok se put BiH ka EU spominje rijetko (7). 

Zvaničnici, dakle, govore o tome šta BiH mora uraditi kako bi ušla u EU i da li će i kada postati članica. Mediji i društvene mreže, s druge strane, govore o tome šta EU navodno donosi: regulaciju i nadzor hrane, javnog govora, novaca i granica. Plan rasta, 14 prioriteta i Reformska agenda u uzorku se gotovo uopšte ne pojavljuju među medijskim dezinformacijama. S druge strane, regulative EU, uključujući Akt o digitalnim uslugama, nisu bile predmet nijedne izjave bilo kojeg zvaničnika/ce. Jedina veća zajednička tema oba portala i diskursa jesu institucije Evropske unije. 

Dezinformativni narativi

Kada je riječ o narativima o Evropskoj uniji koji su u bh. javnom prostoru građeni na osnovu dezinformacija, oni se mogu podijeliti u tri jasne kategorije. One koje su, kao što je to bio slučaj i s temama, zabilježeni u političkom diskursu, one koji su zabilježeni u širem medijskom okruženju te one koji su se pojavili u oba diskursa.

Politički diskurs

Istinomjer je zabilježio sljedećih 12 dezinformativnih narativa o Evropskoj uniji u političkom diskursu:

1.Lažni „evropski standard“: Izmišljeni uslovi i presedani kao dokaz vlastite politike (9)

U političkom diskursu, koji Istinomjer prati kroz izjave zvaničnika/ca, narativ građen putem najviše tvrdnji jeste onaj o lažnom „evropskom standardu“. Njime su govornici kroz devet tvrdnji vlastite politike i stavove pravdali time da je riječ o evropskim standardima ili uslovima. U to spadaju ocijenjene izjave poput one u kojoj je Šemsudin Mehmedović (Naprijed) 2024. neistinito tvrdio da „nijedna zemlja nije postala članicom EU, a da prethodno nije bila članicom NATO-a“. Milan Zečević je 2024. godine tvrdio da je uklanjanje stranih sudija jedan od 14 prioriteta, dok je Mirsad Zaimović (SDA) 2026. neistinito naveo da je „Evropska unija dala nalog“ da BiH prestane koristiti ruski gas do 1. 1. 2028. godine. Isti narativ dokazivao se i netačnim ili obmanjujućim tvrdnjama o Izbornom zakonu, pregovaračkim poglavljima Crne Gore i zaštiti ličnih podataka.

2. EU slabi i propada (7)

Druga najčešća teza bila je da EU slabi i propada, koja je građena kroz sedam netačnih tvrdnji: da Evropa nema lidera ni sirovina te da prolazi kroz recesiju, deindustrijalizaciju i slično. Ovaj narativ jedan je od najkoherentnijih u ovom uzorku, prije svega zato što je šest od sedam tvrdnji kojima je dodijeljen kao primarni narativ iznio predsjednik SNSD-a i bivši predsjednik Republike Srpske (RS) Milorad Dodik. Njegova osnovna poruka bila je da Evropska unija više nije politički, ekonomski i društveno uspješan projekat kakav je nekada bila te da se nalazi u procesu slabljenja:

„EU nije ono što je bila. (…) Evropa je u jednoj regresiji koja podrazumijeva da pada standard stanovništva. (…) Na sceni je deindustrijalizacija same EU“, tvrdio je Dodik u julu 2023. godine, dok je početkom januara 2025. godine tvrdio da „Evropa nema lidera, nema sirovina“, da je „Evropa u recesiji“. 

Sličan okvir koristio je i opozicioni poslanik u NSRS Nebojša Vukanović (Za pravdu i red), kada je problem Trgovske gore povezao s ekonomskim problemima Njemačke i evropskom politikom prema Rusiji. 

3. Stranačko hvalisanje kroz EU teme (6)

Treći narativ po broju tvrdnji iznesenih u političkom diskursu bio je hvalisanje o napretku na EU putu bazirano na neistinama.

Nihad Uk (NS) tako je 2024. tvrdio da su „najviše stranke ‘Trojke’ … doprinijele tom evropskom putu“ i da je Ursula von der Leyen to rekla u svom izvještaju. Mirsad Čamdžić (SDA) je iste godine rekao da je napredak na 14 prioriteta vezan za „novo Vijeće ministara“, a Vibor Handžić  (HDZ BiH) da je BiH „zemlja Balkana koja je najbrže došla od kandidatskog statusa do potencijalnog momenta otvaranja pregovora“.

Predrag Kojović (NS) je godinu kasnije u sličnom maniru tvrdio da je prva godina na državnom nivou uspješna jer je usvojeno „devet zakona evropskih“ i dobijena odluka o otvaranju pregovora. Miroslav Vujičić (SNSD) je, s druge strane, iste godine tvrdio da su „svi evropski zakoni koji su usvojeni inicirani od ministara koji su dolazili iz Republike Srpske“. 

Dragan Čović (HDZ BiH) je 2026. rekao da ako neko želi evropski put, „to su upravo (…) hrvatske demokratske zajednice, ali i HNS“, i da su usvojene zakone predložili „naši ministri“.

4. Kritika vlasti kroz EU teme (5)

Četvrti najzastupljeniji dezinformativni narativ u političkom diskursu bio je onaj u kom evropski put, kandidatski status, fondovi ili reforme služe kao podloga za kritiku aktuelne i bivše vlasti, ponovo bez fokusa na EU.

Elmedin Konaković (NiP) tako je tvrdio da je u „posljednjoj deceniji od 14 prioriteta, ispunjeno nula“, Milan Dunović (DF) da vladajuća petorka radi sve da ne dobije kandidatski status, a kasnije da je svaki usvojeni „evropski zakon“ vraćen na doradu, dok je Šemsudin Mehmedović (Naprijed) 2024. godine krivicu za nepostojanje napretka pripisao blokadama u Vijeću ministara BiH. 

Semir Efendić (SBiH) je, s druge strane, pored neistine o pregovaračkom statusu Albanije, predviđao i dužinu trajanja procesa EU integracija, kada je u martu 2024. rekao: „Ako nam je trebalo toliko da otvorimo pregovore, da dobijemo kandidatski status, onda ćemo sigurno, skladno tome, i u ovom nastavku procesa imati istu brzinu“.

5. Preuveličan prikaz EU tržišta i naše ovisnosti o njemu (5)

U političkom diskursu uočen je i narativ koji preuveličava prikaz EU tržišta i naše ovisnosti o njemu. Zvaničnici Naroda i pravde Elmedin Konaković i Aljoša Čampara su u tri navrata koristili praktično isti podatak – da između 92% i 93% bh. izvoza ide u EU – kako bi dokazali ovaj narativ.

Konaković je tako 2025. godine netačno rekao „da BiH izvozi 92% proizvoda na tržište EU“, dok je u drugoj izjavi, godinu kasnije, tvrdio da je taj procenat 93%, kao i da je „ekonomija RS mrtva bez Evropske unije“. Aljoša Čampara je 2026. godine također tvrdio da „93%“ izvoza iz BiH ide u zemlje EU. 

Isti okvir, s nižim, ali i dalje preuveličanim udjelima, širili su član Predsjedništva BiH Denis Bećirović (SDP) i Admir Čavalić (SBiH). Bećirović je u martu 2024. poluistinito tvrdio da je ukupna vanjskotrgovinska razmjena BiH sa zemljama EU „preko 73%“, a da je BiH u regionu „najviše vezana za EU“. Čavalić je u junu iste godine neutemeljeno naveo da se „70% vanjskotrgovinske aktivnosti veže za EU“ te da BiH od Rusije, Kine i Srbije ovisi „prije svega po pitanju uvoza, ne izvoza značajno“.

6. Zbog domaćih blokada gube se evropske milijarde (4)

Narativ koji govori da zbog domaćih blokada BiH gubi evropske milijarde u javni prostor dospio je 2025. i 2026. godine, kada su aktuelne postale teme Plana rasta i Reformske agende. Širili su ga Damir Džeba (HDZ BiH), Dragan Čović (HDZ BiH), Predrag Kojović (NS) i Nebojša Vukanović (Za pravdu i red). 

Vukanović je taj argument formulirao kroz poluistinitu tvrdnju da je BiH izgubila „milijardu maraka od Plana rasta“, dok je Kojović neistinito tvrdio da je „Kosovo povuklo preko 60% sredstava“, a Srbija „negdje oko 30%“.

Dragan Čović tvrdio je da je politička blokada onemogućila povlačenje prvih stotinu miliona, a vjerovatno i dodatnih stotinu miliona eura.

7. Napredak je geopolitički poklon, a ne rezultat reformi (3)

Dvije od tri tvrdnje kojima se gradio narativ da je napredak BiH na EU putu poklon, a ne rezultat reformi, iznio je zastupnik u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine Šerif Špago (SDA). U tim tvrdnjama napredovanje BiH prema EU prvenstveno je objašnjavao promijenjenim geopolitičkim okolnostima nakon ruske invazije na Ukrajinu.

„(…) nije državna vlast zaslužila taj kandidatski status koji smo dobili u decembru 2022, nego je to splet geopolitičkih okolnosti, pogotovo nakon početka agresije Rusije na Ukrajinu“, tvrdio je Špago u martu 2024. godine, a u drugoj izjavi, iz jula iste godine, tvrdio je da zbog geopolitičke situacije ispunjavanje uslova „nije više toliko zahtjevno“ i da EU BiH olakšava uslove. 

Treću poluistinitu tvrdnju vezanu za ovaj narativ iznio je Josip Brkić, koji je 2023. tvrdio da je agresija na Ukrajinu otvorila oči unutar EU da se proces proširenja mora oživjeti.

8. EU ne traži izmjene „Daytona“ ni ukidanje OHR-a (3)

Politički akteri iz Republike Srpske poput Nenada Vukovića (PDP) i Vukote Govedarice (SDS), kao i ambasador BiH u Hrvatskoj Aleksandar Vranješ, u javnosti su gradili narativ koji govori da evropske integracije ne zahtijevaju izmjene dejtonskog poretka: prenos nadležnosti, ukidanje OHR-a i odlazak stranih sudija.

Vuković je bio najdirektniji, kada je 2026. rekao da takvi zahtjevi ne postoje odnosno da „niko nije rekao da treba mijenjati dejtonsko uređenje da bismo mi bili u Evropskoj uniji“. Ovakav narativ bio je odgovor na tvrdnje da evropske integracije automatski znače centralizaciju BiH i prenos entitetskih nadležnosti, koje su se mogle čuti u javnosti. Poslanik u Narodnoj skupštini Republike Srpske Vukota Govedarica u maju 2023. godine rekao je: „Meni djeluje da Brisel uopšte ne želi da zatvori Kancelariju visokog predstavnika.“ 

Ambasador Bosne i Hercegovine u Republici Hrvatskoj Aleksandar Vranješ neistinito je tvrdio da su evropski akteri odustali upravo od zahtjeva koji bi vodili ka ukidanju Ureda visokog predstavnika, ali i odlasku stranih sudija iz BiH. 

„Jedino od čega su odustali od tih 14 prioriteta jeste neinsistiranje na ukidanju Kancelarije visokog predstavnika i odlazak stranih sudija…“, rekao je tada Vranješ, a ovu tvrdnju, s obzirom na to da se ovi uslovi ne nalaze u 14 prioriteta iz Mišljenja Evropske komisije iz 2019. godine, Istinomjer je krajem 2022. godine ocijenio kao neistinitu.

U političkom diskursu BiH uočena su i dodatna četiri narativa koja su u javnosti građena na osnovu dvije tvrdnje. 

  • 9. Međunarodni akteri u BiH su pristrasni i pod utjecajem stranih lobija (2)
  • 10. Idealizacija EU: Članstvo automatski donosi bogatstvo i napredak (2)
  • 11. Kod nas je sigurno, u EU vlada nesigurnost (2)
  • 12. EU fondovi su nam uskraćeni ili nedostupni (2)

Širi medijski diskurs

Raskrinkavanje je zabilježio sljedećih šest dezinformativnih narativa o Evropskoj uniji u širem medijskom okruženju:

1. EU uvodi digitalnu i tehnološku kontrolu (15 tvrdnji, 27 objava)

U širem informacijskom okruženju, koje Raskrinkavanje prati kroz medije i društvene mreže, najčešći je bio narativ da EU uvodi digitalnu i tehnološku kontrolu. Različiti izvori su kroz 15 različitih tvrdnji, koje su se pojavile u 27 objava, EU prikazivali kao sistem koji ukida gotovinu, prati imovinu i reguliše šta građani/ke smiju kupiti.

Najveći dio ovih tvrdnji širili su izvori na Facebooku. Facebook stranice i profili su 2024. i 2025. godine tako tvrdili da će se prilikom ulaska u EU građani/ke drugih zemalja slikati „svaki put na ulasku i svaki put na izlasku”, da su nova pravila prelaženja EU granice zapravo dio plana da se stanovništvo zatvori u „digitalni tor“ ili da je EES „sistem masovne kontrole“. 

U istom tonu se u tri objave tvrdilo i da EU planira „centralizovani registar imovine“, u dvije objave da je „Hrvatski sabor izglasao digitalni euro“, kao i da je u Hrvatskoj stvoren „zakonski okvir za ukidanje gotovine“, također u dvije različite objave.

Jedan od rijetkih portala koji je širio ovaj narativ bio je portal Logično, koji je u martu 2025. tvrdio da EU uvođenjem digitalnog eura „ukida gotovinu“ te da je riječ o „finalnoj fazi globalističke agende“ kojom će stanovništvo biti ograničeno na to šta može kupovati. Ove tvrdnje kasnije je prenijelo još 11 portala.

Na Instagramu su iste godine u dva navrata objavljeni i navodi da će digitalni euro biti „programabilan“ i služiti kao alat za kontrolu.

2. EU uništava tradicionalni način života i ishrane (14 tvrdnji, 58 objava)

Drugi narativ po broju tvrdnji koje ga grade u širem informacijskom okruženju bio je onaj prema kojem EU uništava tradicionalni način života i ishrane. Različiti izvori su kroz 14 tvrdnji koje su se pojavile u 58 objava EU prikazivali kao sistem koji kvari hranu, zabranjuje kućanske aparate i nameće pravila svakodnevnog života.

Portal Mondo.rs tvrdio je 2023. godine da od određenog datuma u Evropi „više neće biti bijele tehnike“, odnosno da frižideri i klima-uređaji „odlaze u istoriju”. Ove tvrdnje prenijelo je još 25 različitih portala u BiH, Crnoj Gori i Srbiji.

Portal Hladna istina je 2024. tvrdio da Evropska komisija razmatra „zabranu popravke starih automobila“, što su objavila još četiri izvora, a Blic je 2025. pisao da Evropska unija „zabranjuje gel-lakove“, čije je tvrdnje prenijelo dodatnih 18 portala. Na Facebooku se iste godine pojavila i teza da EU i Kalifornija planiraju do 2035. „zabraniti automobile na dizel“.

Jedan od portala koji je širio ovaj narativ bio je portal Logično, koji je 2026. tvrdio da je EU „potpisala trajnu kontaminaciju biljaka kojima se hranimo“. Na VKontakteu je 2025. proširena tvrdnja da je „brašno od insekata obavezno“ u hrani unutar EU, a na Twitteru se 2024. u dva navrata tvrdilo da u mljevenom mesu ima „oko 25% ljudskog mesa“ jer EU uništava stočarstvo.

3. EU uvodi cenzuru i jednoumlje (12 tvrdnji, deset objava)

Treći najzastupljeniji narativ u medijima i na mrežama bio je onaj koji tvrdi da EU uvodi cenzuru. Različiti izvori su kroz 12 tvrdnji objavljenih u deset objava kao cenzuru predstavljali Akt o digitalnim uslugama, kazne za velike online platforme, ali i razgovore s Elonom Muskom. Devet od 12 takvih tvrdnji iznio je portal Nulta tačka.

Na njemu se 2023. tvrdilo da su zvaničnici EU od Elona Muska tražili više „cenzora“, da je donesen „zakon o cenzuri“ i da su Musku rekli da je „previše slobode govora“. Isti portal je 2026. godine Akt o digitalnim uslugama opisao kao „alat kojim Komisija sprovodi cenzuru“, koji se „primjenjuje globalno“, i da je X kažnjen jer Musk „odbija da sprovede cenzuru“. Godine 2024. tvrdio je i da će EU govor mržnje učiniti „teškim zločinom“, uz poruku: „Zatvor za one koji se usude da razmišljaju“.

Jedan od rijetkih drugih portala koji je širio ovaj narativ bio je Epoha, koji je 2025. pisao da zakon o slobodi medija omogućava „hapšenje i špijuniranje novinara“ koji se ne slažu s Briselom, što su kasnije dijelili/e i korisnici/e društvenih mreža.

Srbin.info i Nulta tačka su, s druge strane, češkoj političarki Věri Jourovi pripisali stav da sloboda govora „nanosi zaista veliku štetu društvu“. Provjeri.hr je Ursuli von der Leyen u istom maniru pripisao izjavu da slobodno razmišljanje „prijeti Agendi 2030“, što su prenijela još tri portala.

4. EU lažira događaje (deset tvrdnji, 18 objava)

Četvrti najčešći narativ u širem informacijskom prostoru bio je da EU lažira događaje. U javnosti je građen putem deset tvrdnji koje su se pojavile u 18 objava, a koje su Evropsku uniju povezivale s laboratorijama, mRNA vakcinama, bolesti zvanoj „X“, ali i s nestankom struje. 

RT Balkan je 2025. tvrdio da Svjetski ekonomski forum preko Billa Gatesa, Ursule von der Leyen i Svjetske zdravstvene organizacije „priprema novu pandemiju“ iz svojih laboratorija te da Von der Leyen najavljuje epidemiju nove bolesti. Te tvrdnje prenijela su još dva portala: Srbin.info i Iskra.

Prvo Facebook stranice, a onda i šest portala iz Hrvatske, Srbije i BiH, iste su godine tvrdile da je Sud pravde EU presudio da su vakcine „genetski lijekovi“ i da će liječnici biti „krivično odgovorni”, a na Facebooku se tvrdilo i da je Von der Leyen „proglašena odgovornom za tajne ugovore” o vakcinama. Na Facebooku i Instagramu pojavile su se i tvrdnje da je Evropska komisija priznala „tajnu vježbu za pandemiju” i da preporuka o zalihama za 72 sata dokazuje da nestanak struje u Španiji „nije bio slučajan nego planiran”.

Provjeri.hr je pisao da je Svjetski ekonomski forum održao „vježbu za bolest ‘X’” te da je EU upozorila žene da vakcine „uzrokuju neplodnost”.

5. EU vrši plansku zamjenu stanovništva i uništavanje porodice (osam tvrdnji, osam objava)

Peti narativ u širem informacijskom okruženju po broju tvrdnji koje ga grade onaj je koji Evropsku uniju prikazuje kao aktera koji vrši zamjenu stanovništva i ruši porodicu. 

Najveći dio ovih tvrdnji širili su izvori na Facebooku. Facebook stranice i profili su 2025. i 2026. godine tvrdili tako da EU nalaže Mađarskoj da djeci prikazuje „LGBTQ sadržaje“, što je zabilježeno i u jednoj TikTok objavi. Tvrdilo se i da djeca mogu „mijenjati spol na zahtjev bez ljekarskog nadzora“, da će roditelji biti gonjeni zbog „terapije razgovorom”, što je prenio i portal Epoha.

Na Facebooku se ovaj narativ dokazivao i tvrdnjama da je sporazum s Indijom dio plana zamjene stanovništva, a na istoj društvenoj mreži se „osnivaču EU“ Richardu Coudenhove-Kalergiju pripisuje teza da „bijelu rasu treba zamijeniti“.

YouTube kanal Mario ZNA je u januaru 2026, u navodno dokumentarnom filmu, različitim tvrdnjama pokušavao dokazati da EU namjerno provodi „plansku zamjenu domaćeg stanovništva kroz migracije“.

U širem informacijskom okruženju uočen je i dodatni narativ, koji je u javnosti građen na osnovu dvije tvrdnje.

6. EU i Zapad finansiraju NVO i „strane agente“ kao alat utjecaja (dvije tvrdnje, 19 objava)

Četiri narativa uočena i u medijima i u političkom govoru

Od ukupno 22 zabilježena narativa, njih četiri zabilježena su u oba diskursa:

1. EU i Zapad su licemjerni i imaju dvostruke standarde (11: Istinomjer dva, Raskrinkavanje 9/22)

Analiza obje baze podataka pokazala je da je narativ koji je najzastupljeniji među onima koji su uočeni i u političkom i u medijskom diskursu onaj koji suštinski šalje poruku da EU ili zapadne države od drugih zahtijevaju standarde koje same ne poštuju.

U političkom diskursu ovaj su narativ gradili Nebojša Vukanović i Haris Zahiragić. Iako su govorili o različitim temama, poruka koja se širila putem takvih tvrdnji bila je ista. Vukanović je u kontekstu gradnje odlagališta nuklearnog otpada u Hrvatskoj na Trgovskoj gori postavio pitanje „Da nije Evropska unija licemjerna?“, a na osnovu netačne tvrdnje da Njemačka ne gasi svoje nuklearne elektrane. Zahiragić je Španiju i Carlesa Puigdemonta, s druge strane, iskoristio kao dokaz da EU toleriše separatizam, netačno tvrdeći da je Puigdemont član Evropskog parlamenta. 

Raskrinkavanje je zabilježilo da su mediji, među kojima i ruski mediji sa sjedištem u Beogradu RT Balkan i Sputnik, na različite načine dokazivali licemjernosti Evropske unije i SAD-a u slučaju Gruzije. Mediji su tada, naime, u ukupno 18 objava kroz različitie tvrdnje pokušavali dokazati da u EU i SAD-u postoje ili se planiraju uvesti isti ili mnogo strožiji zakoni „o stranim agentima“ od onog u Gruziji.

Tema ovog narativa bile su i Rusija i invazija na Ukrajinu pa je Informer tako tvrdio kako je EU preko Josepa Borrella objavila Vladimiru Putinu rat do istrebljenja, dok je portal Borba.info pripisao Viktoru Orbanu izjavu koja govori da EU želi preventivni udar na Rusiju. Na Instagramu se u istom kontekstu širila i tvrdnja da EU ostaje najveći uvoznik ruskih energenata.

2. Evropski put je beskonačan i uzaludan (Šest: Istinomjer četiri, Raskrinkavanje 2/10)

Drugi najzastupljeniji narativ među onima koji su uočeni i u političkom i u medijskom diskursu jeste onaj koji suštinski šalje poruku da je proces EU integracije beskonačan i uzaludan. 

Zasniva se uglavnom na poređenju BiH s državama koje dugo čekaju članstvo ili godinama pregovaraju s EU, a cilj ovakvih tvrdnji nije uvijek direktno odbacivanje potencijalnog članstva, nego stvaranje slike o integraciji kao procesu bez jasnog kraja, u kojem se cilj stalno udaljava. Takav skepticizam prema brzini i predvidivosti proširenja nije ograničen na jednu političku opciju.

Takve tvrdnje iznosili su Željka Cvijanović (SNSD), Dennis Gratz (DF), Josip Brkić (HDZ) i Dženan Đonlagić (DF). 

Zastupnik u Predstavničkom domu Parlamenta FBiH Dennis Gratz je početkom 2024. godine koristio primjer Turske kao ilustraciju dugotrajnosti procesa. 

„Vi imate zemlje koje su, evo Republika Turska, 40 godina već prošlo otkako je otvorila pristupne pregovore, pa još nije članica EU“, tvrdio je Gratz. 

Slično je i zastupnik u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH Dženan Đonlagić tvrdio da su Sjeverna Makedonija i Crna Gora u pregovorima duže od 15 godina. 

S druge strane, Raskrinkavanje je u istom periodu ocijenilo dvije tvrdnje kojima se u medijima i na društvenim mrežama gradio isti narativ. Federalna televizija je 2024. godine prvo na portalu, a onda i na YouTube kanalu i Facebooku, objavila netačnu tvrdnju da su mnoge zemlje ispunile uslove, ali da do članstva nisu stigle, koju je prenijelo još sedam portala.

3. Institucije EU su nedemokratske i nelegitimne (Istinomjer dva, Raskrinkavanje 3/4)

U medijskom i političkom diskursu osporavao se i demokratski legitimitet samih institucija Evropske unije. Najjasniji je u tome bio Milorad Dodik, koji je time nastojao umanjiti značaj Evropskog parlamenta i način donošenja odluka u evropskim institucijama.

„Vi imate situaciju da u Evropskom parlamentu možete da donesete rezoluciju od 750 poslanika, da bude 20 na sjednici i da ti donesu rezoluciju koja se oslovi kao rezolucija Evropskog parlamenta“, tvrdio je Dodik tokom gostovanja na RTRS-u sredinom 2024. godine.

U istom gostovanju, Dodik je Evropski parlament opisao kao instituciju koja je bila „više deklarativnog karaktera“. Argument je u oba slučaja bio sličan: institucije koje donose odluke i rezolucije o BiH predstavljaju se kao institucije koje same nemaju dovoljan demokratski legitimitet.

U medijskom prostoru, portal Epoha je 2025. tvrdio da EU hapsi političare zbog anti NATO stavova, a iste tvrdnje prenijeli su i izvori na Facebooku. 

U jutarnjem programu beogradske redakcije ruske državne televizije RT, godišnje obraćanje Ursule von der Leyen o stanju Evropske unije protumačeno je kao najava nove epidemije iz zapadnih laboratorija. Uz povezivanje EU s „drugim ljudima iz globalističkih krugova, pre svih Bila Gejtsa“, ovakvim se tvrdnjama nastoji dokazati da EU nije demokratska i suverena. 

U sličnom maniru se i na Facebooku tvrdilo da je „Sud pravde EU proglasio Ursulu von der Leyen odgovornom za prikrivanje informacija o ugovorima za kupovinu vakcina protiv Covid-19 u periodu 2021–2023”.

4. Evropske integracije kao strani diktat i gubitak suvereniteta (Tri: Istinomjer dva, Raskrinkavanje jedan)

U oba diskursa zabilježen je i narativ prema kojem evropske integracije predstavljaju gubitak suvereniteta. 

Ambasada Ruske Federacije u BiH je članstvo u EU i NATO-u prikazala kao odnos u kojem bi BiH bila primorana izvršavati odluke Brisela ili Washingtona. 

„Ukoliko uslovni Bruxelles ili Washington naloži (…), onda uslovno Sarajevo, budući članom organizacija pod njihovim vodstvom, bit će prinuđeno da to uradi“, naveli su na zvaničnoj Facebook stranici Ambasade Ruske Federacije u Bosni i Hercegovini 7. 2. 2023. godine.  

Semir Efendić je, s druge strane, Reformsku agendu predstavio kao dokument koji dolazi izvana te je izrazio skepsu prema mjerama koje se u njoj navode. 

„Samo mi dobijemo izdiktirano Reformsku agendu, koju nam napiše neko drugi, onda provodimo mjere za koje ne znamo šta će u konačnici donijeti“, tvrdio je Efendić u julu 2026. godine. 

Ovaj je narativ u javnosti gradio i profesor Srđan Perišić, koji je u jutarnjem programu RTRS-a govorio o izboru glavnog pregovarača u procesu pristupanja Evropskoj uniji. On je pregovarača opisao kao „izvođača radova Brisela za nametanje zakona BiH”, a EU i NATO kao „vojna i političko-ekonomska krila” jedne cjeline koja je danas glavni akter u ratu u Ukrajini.

Zastupljenost Evropske unije među obećanjima političara/ki

Predizborna obećanja o EU integracijama

Od ukupno 251 predizbornog obećanja političkih partija koje su formirale vlast na državnom nivou u mandatu 2022–2026, tek ih se 12 odnosilo na evropski put Bosne i Hercegovine i EU teme. Po četiri obećanja u svom izbornom programu imali su SDP BiH i Naša stranka, a po dva  NiP i HDZ BiH. Po jedno obećanje SDP-a BiH i NiP-a Istinomjer je pratio na nivou Vlade Federacije BiH. Tek dva od ukupno 496 predizbornih obećanja partija u vlasti na tom nivou odnosila su se na evropske integracije. 

Bitno je napomenuti da SNSD i Ujedinjena Srpska, partije iz Republike Srpske čiji kadrovi učestvuju u radu Vijeća ministara BiH, kao ni BH Zeleni, tokom kampanje nisu imali obećanja koja se odnose na EU integracije. Dvije partije iz RS imale su tek tri obećanja na državnom nivou koja su na kraju mandata ostala neispunjena, a treba naglasiti da SNSD nije imao ni zvanični dokument s izbornim programom. 

Najveći broj obećanja odnosio se na oblasti vanjske politike i ekonomije, dok se po jedno odnosilo na oblast državnog uređenja, odnosno obrazovanja. 

Monitoring Istinomjera pokazao je da je od ukupno 14 obećanja iz oblasti EU integracija najveći broj ostao neispunjen – njih devet – dok su četiri ispunjena djelimično te jedno manjim dijelom. 

Djelimično su ispunjena obećanja koja su se odnosila na političke i ekonomske integracije BiH u EU, dok je manjim dijelom ispunjeno obećanje koje se odnosilo na harmonizaciju domaćeg zakonodavstva u oblasti poljoprivrede s legislativom u EU. 

Između ostalog, obećanja su se odnosila na formiranje ministarstva poljoprivrede na državnom nivou, kao i kreiranje struktura za povlačenje evropskih sredstava za poljoprivredu (1, 2, 3, 4, 5), ispunjavanje 14 prioriteta iz Mišljenja Evropske komisije iz 2019. godine i ubrzanje evropskog puta BiH (1, 2, 3) 

Postizborna obećanja političkih aktera/ki u mandatu 2022–2026.

Istinomjer je u proteklom mandatu ocijenio 19 postizbornih obećanja i najava povezanih s procesom evropskih integracija Bosne i Hercegovine. 

Najviše ih se odnosilo na ispunjavanje prioriteta i uslova iz Mišljenja Evropske komisije te napredak BiH na evropskom putu (1, 2, 3, 4, 5), kao i na otvaranje pregovora i pregovaračkih poglavlja s EU (6, 7, 8).

Posebnu grupu činila su obećanja o usvajanju tzv. evropskih zakona i reformama u oblasti vladavine prava, uključujući zakone o sprečavanju pranja novca, Sudu BiH, VSTV-u, sukobu interesa i o izmjenama Izbornog zakona (9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16). Praćena su i obećanja u vezi s pristupom Fondu solidarnosti EU, uslovima za izuzimanje od EU taksi na CO₂ i uvođenjem elektronskog novčanika (17, 18, 19).

Petnaest datih obećanja i najava ostalo je neispunjeno, dok su ispunjena i djelimično ispunjena po dva postizborna obećanja koja je pratio Istinomjer. 

Vijeće ministara BiH poslalo je u najavljenom roku aplikaciju za pristup Fondu solidarnosti EU za saniranje posljedica oktobarskih poplava, a ispunjeno je i obećanje o slanju Zakona o sukobu interesa u parlamentarnu proceduru. Djelimično su ispunjena dva obećanja o rokovima za realizaciju 14 prioriteta iz Mišljenja EK-a. 

Zaključak

Istraživanje pokazuje dva ekosistema dezinformacija o Evropskoj uniji u Bosni i Hercegovini. Prvi koji pokriva tvrdnje političkih aktera tiče se puta BiH ka EU, uslova članstva, fondova i institucionalnih sporova. Drugi, koji pokriva medije i društvene mreže, prikazuje Evropsku uniju kao aparat kontrole, cenzure i razaranja tradicionalnog života. Ta dva ekosistema ne razlikuju se samo po temi, nego i po tome čemu EU u njima služi i u kakvom se tonu predstavlja.

U ukupnom uzorku, Evropska unija je uglavnom predstavljena kao prijetnja. Ukupno 12 od 22 narativa EU oslikava kao aktera koji kontroliše, cenzuriše, laže, slabi ili nameće, dok dva narativa šire skepticizam prema bh. integracijama. Ukupno 14 od 22, ili više od pola zabilježenih dezinformativnih narativa u BiH, EU prikazuje u negativnom kontekstu. 

EU u političkom diskursu pretežno nije glavna tema, već rekvizit kojim se pravda, hvali ili napada neki od političkih aktera. Za put Bosne i Hercegovine ka EU to znači da se integracija rijetko odbacuje ili predstavlja negativno, već se instrumentalizuje u dnevnoj politici. Cilj takvih narativa jeste prebaciti krivicu za zastoj reformi, izostali napredak ili nedostupne fondove na protivnike, umanjiti cijenu reformi tvrdnjom da je napredak ionako geopolitički poklon ili prisvojiti političke poene na osnovu netačnih tvrdnji o postignućima. 

Ipak, u narativima zabilježenim u političkom diskursu u kojima EU jeste tema, ona se predstavlja kao projekat koji slabi, koji je nedemokratski ili štetan po autonomiju BiH. Cilj takvih narativa jeste dovođenje u pitanje toga vrijedi li članstvo i je li ono dostižno, kao i predstavljanje integracije kao štetnog procesa. Među narativima zabilježenim u medijima i izvorima na društvenim mrežama u kojima je dominirao negativan pogled na EU, politike EU nisu predstavljene u kontekstu bh. članstva, nego kao dijelovi navodne agende ograničavanja sloboda i kontrole stanovništva.

EU je u zabilježenim dezinformativnim narativima u BiH pretežno prikazana u negativnom svjetlu. Takve narative u javnom prostoru grade i politički akteri, ali i mediji i izvori na društvenim mrežama. Mediji i društvene mreže u ovom procesu imaju dvostruku ulogu: osim što šire netačne narative koje iznose politički akteri, u isto vrijeme i sami kreiraju netačne tvrdnje koje ciljaju EU. Osim domaćih aktera, na sliku EU u bh. informacijskom prostoru utjecali su i strani izvori, uključujući i državne ruske medije u Srbiji, ali i drugi izvori na društvenim mrežama. 

(Emir Zulejhić (Raskrinkavanje.ba) i Dalio Sijah (Istinomjer.ba))