EDMO izvještaj: Produbljivanje podjela putem dezinformacijskih narativa

Dezinformacije o migracijama, uz rasističke i islamofobne narative, nastavile su se širiti Evropom i tokom septembra iako slabijim intenzitetom nego u augustu. Kada je riječ o regionu, u izvještaju Evropske opservatorije za digitalne medije (European Digital Media Observatory – EDMO) izdvajaju se narativi usmjereni na produbljivanje međuetničkih i međureligijskih podjela pokrenuti nakon sahrane Ratka Mladića. Izvještaj ističe i dezinformacije povezane s prvostepenom presudom Hashimu Thaçiju, koje su se širile na Kosovu, u Srbiji i Sjevernoj Makedoniji. Uoči izbora u BiH u javnosti su bili prisutni narativi i netačne ili manipulativne tvrdnje kojima se podriva povjerenje u izborni proces. One su posebno ciljale nove izborne tehnologije namijenjene sprečavanju izborne krađe na biračkom mjestu, koje su prvi put primijenjene u BiH na Općim izborima 2026.

Foto: Zašto ne

EDMO je objavio četvrti mjesečni izvještaj mreže organizacija za provjeru činjenica, koji donosi pregled najraširenijih dezinformacija i informacijskih manipulacija zabilježenih tokom septembra 2026. godine. U izradi EDMO izvještaja učestvuje niz fact-checking organizacija iz Evrope, među kojima su i bh. platforme za provjeru činjenica Istinomjer i Raskrinkavanje.

Nove izborne tehnologije u BiH postale povod za širenje dezinformacija

Uvođenje novih tehnologija na izborima 2026. godine u BiH pratile su dezinformacije o načinu njihovog funkcionisanja te njihovoj pouzdanosti i sigurnosti. Tako se, između ostalog, netačno tvrdilo da osobe čiji se otisak prsta ne može očitati – recimo, fizički radnici s istrošenim otiscima prstiju ili osobe s invaliditetom – neće moći glasati. EDMO je spomenutu tvrdnju istakao kao jednu od najznačajnijih dezinformacija zabilježenih izvan Evropske unije.

Raskrinkavanje je ovu tvrdnju ocijenilo kao lažnu vijest, s obzirom na to da je za osobe čiji se otisci prsta ne mogu očitati bila predviđena mogućnost glasanja uz potvrdu biračkog odbora. U slučaju kvara uređaja, birači/ce su se, također, mogli/e identifikovati ličnim dokumentom i ovjerenim izvodom iz biračkog spiska. 

U nekim je člancima tvrdnja o fizičkim radnicima povezana s optužbom o diskriminaciji Hrvata, zasnovanom na propustu koji je načinjen pri štampanju izbornog materijala, gdje je izostavljen  hrvatski oblik izraza “kandidacijska lista”. 

Premda je propust u štampanom materijalu bio stvaran, za njegovo tendenciozno povezivanje s netačnom tvrdnjom o skenerima i tumačenje greške kao namjere da se na izborima dio birača/ica diskriminiše na etničkoj osnovi nije ponuđeno nikakvo utemeljeno obrazloženje. Ovakve tvrdnje nose rizik da se, posebno među grupama koje su specifično ciljane, naruši povjerenje u nove tehnologije i izborni proces.

Mladićeva sahrana kao povod za dezinformacije i produbljivanje podjela

U analizi dezinformacijskih narativa u Evropi tokom septembra našle su se dezinformacije koje su uslijedile nakon smrti osuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića. Podsjećamo, EDMO je i u ranijim mjesečnim izvještajima bilježio slične narrative, poput prikazivanja Mladića kao heroja i/ili žrtve nepravednog suđenja te negiranja sudski utvrđenih činjenica o njegovoj ulozi u genocidu u Srebrenici. Izvještaj iz septembra navodi da su se u danima oko njegove sahrane nastavile širiti dezinformacije kojima se produbljuju međuetničke i međureligijske podjele u društvima Zapadnog Balkana.

U Bosni i Hercegovini kružile su tvrdnje da je sudija Haškog tribunala priznao da je Mladić osuđen za genocid bez dokaza i na osnovu pretpostavki. O ovome je pisalo Raskrinkavanje, koje je utvrdilo da su dijelovi izjava Jonasa Nilssona, saradnika sudije Haškog tribunala Alphonsa Oria, izvučeni iz konteksta i manipulativno protumačeni kao priznanje da nije bilo dokaza za osudu Ratka Mladića.

Komentarišući objavu ministra odbrane BiH Zukana Heleza povodom sahrane Mladića, članica Predsjedništva BiH Željka Cvijanović iznijela je netačnu tvrdnju da su učesnici terorističkog napada na New York i Washington imali pasoše BiH, koju je Istinomjer ocijenio kao neistinu. 

Nakon Mladićeve sahrane, obmanjujuće tvrdnje širile su se i u Hrvatskoj. Na društvenim je mrežama predsjedniku Sjedinjenih Američkih Država Donaldu Trumpu pripisana izjava da je Mladić “prvi borac protiv islamizma u Evropi”, ali Faktograf je utvrdio da je navodni tweet preuzet iz satiričnog teksta portala Zicer iz 2017. godine. Faktograf se bavio i člankom portala Alo Online koji je netačno tvrdio da je Tonino Picula, hrvatski europarlamentarac i izvjestilac Evropskog parlamenta za Srbiju, u objavi na društvenim mrežama “iznio dio programa blokaderske liste”. Picula je zapravo iznio sopstvene stavove o odnosu Srbije prema ratnim zločinima i veličanju Ratka Mladića u kontekstu evropske perspektive te države. Njegova izjava nije imala veze s listom “Studenti pobeđuju”, koja je učestvovala na izborima u Srbiji. 

Presuda Thaçiju otvorila prostor za regionalne manipulacije

Nakon što su Specijalizirana vijeća Kosova sa sjedištem u Haagu 16. septembra izrekla prvostepenu presudu bivšem predsjedniku Kosova Hashimu Thaçiju kojom je osuđen na 25 godina zatvora, u regionu su se širile dezinformacije povezane s presudom. Dezinformacije o presudi širile su se na Kosovu, u Srbiji i Sjevernoj Makedoniji putem lažnih vijesti i slika generisanih vještačkom inteligencijom. 

Na Kosovu se širila montirana fotografija predsjedavajućeg sudije Charlesa Smitha III sa zastavom Srbije kao navodni dokaz da sud, finansiran sredstvima EU, “podržava samo Srbe”. Kallxo je utvrdio da je slika sastavljena od sudijinog službenog portreta i zasebne fotografije zgrade Narodnog muzeja Srbije, a i sam je sud potvrdio da je fotografija neautentična. U Sjevernoj Makedoniji je lideru SDSM-a Venku Filipčetu lažno pripisana izjava da su presude Thaçiju i ostalima “nehumane i neevropske”. Vistinomer je utvrdio da takva izjava ne postoji, a SDSM je pozvao na poštovanje sudske odluke i suzdržavanje od podizanja tenzija i poticanja podjela. U Srbiji je AFP utvrdio da je video generisan vještačkom inteligencijom lažno prikazivao kosovske Albance na protestu podrške Thaçiju u Prištini s transparentom izborne liste “Studenti pobeđuju”, sugerišući njihovu podršku studentskom pokretu u Srbiji.

Migracije između političkih poruka i islamofobnih narativa 

Dezinformacije o migracijama nastavile su se i u septembru, ali slabijim intenzitetom nego u augustu. Prethodni EDMO izvještaj zabilježio je rekordnih 22% članaka o ovoj temi u augustu tokom krize u Ceuti. U septembru je taj udio pao na 14%, ali je ostao iznad uobičajenog nivoa.

Među primjerima ovakvih dezinformacija bio je lažni naslov koji je izgledao kao objava španjolskog dnevnog lista El País i tvrdio da će premijer Španije Pedro Sánchez migrante iz Ceute rasporediti u stambene jedinice širom Katalonije, o čemu je pisao Newtral. Pojavila se i lažna izjava portugalskog socijalističkog lidera Joséa Luísa Carneira da bi “prihvatio polovinu migranata iz Ceute”, o čemu je pisao Polígrafo.

U Mađarskoj se širila tvrdnja da je Angela Merkel namjerno dopustila nekontrolisanu migraciju kako bi spriječila jačanje AfD-a. CORRECTIV u svojoj analizi navodi da je Merkel zapravo izjavila da želi da svi/e njemački/e građani/ke, uključujući i one migrantskog porijekla, stanu zajedno protiv AfD-a.

U Švedskoj su kružile objave koje su povezivale izborni uspjeh ljevice s muslimanskim biračima/cama i podsticale islamofobni narativ o navodnoj islamizaciji Švedske. 

AFP i CEDMO pisali su o objavi u kojoj je vještačkom inteligencijom generisana slika žene u burki na navodnom biračkom mjestu, a Källkritikbyrån o manipulativno kontekstualizovanim snimcima muslimana koji navodno slave pobjedu ljevice ili traže šerijat.

AI slike i snimci o dezinformacijama o ratu, migracijama i politici 

Vještačka inteligencija korištena je za stvaranje uvjerljivih, ali lažnih fotografija i snimaka o temama od rata i migracija do politike. U EU i Norveškoj takav sadržaj činio je 15% zabilježenih slučajeva, odnosno 235 od 1.525. To je bio porast u odnosu na 12% zabilježenih u augustu. 

Myth Detector je utvrdio da su snimci navodno prisilno mobilisanih Ukrajinaca generisani vještačkom inteligencijom. Faktograf je razotkrio AI sliku koja je lažno prikazivala masovni dolazak Indijaca na zagrebački aerodrom, a Les Surligneurs je pisao o vještački generisanom snimku saudijskog prijestolonasljednika Mohammeda bin Salmana Francuskoj i žene prekrivene nikabom, za koji se pogrešno tvrdi da prikazuje njegovu suprugu koja ga je pratila tokom zvanične posjete Francuskoj. Facta je razotkrio lažni snimak Giorgije Meloni s palestinskom zastavom u UN-u, dok je AFP utvrdio da je fotografija Françoisa Mitterranda na večeri s nacističkim oficirom generisana pomoću vještačke inteligencije.

Kada je riječ o EDMO članicama van EU, AI sadržaji činili su 25% slučajeva, odnosno 126 od 507. Među temama su bile lažne tvrdnje o nestašicama hrane u Ukrajini i povlaštenim zalihama za jevrejske hodočasnike u Umanu te deepfake u Gruziji koji je turskom predsjedniku Recepu Tayyipu Erdoganu lažno pripisao izjave o povratku regije Adžarija. 

EDMO upozorava na širenje polarizirajućih narativa 

Šire gledano, EDMO zaključuje da su se u septembru nastavili obrasci iz augusta iako slabijim intenzitetom: dezinformacije o migracijama i dalje su podržavale propagandu krajnje desnice te poticale ksenofobiju i vjersku netrpeljivost. Protesti u Francuskoj su, recimo, predstavljani kao dokaz navodnog urušavanja Evrope, uz okrivljavanje afričkih, muslimanskih i crnih migranata. Autori/ce upozoravaju da bi se intenzitet ovakvih narativa mogao dodatno pojačati u oktobru, naročito u kontekstu njihovog prikazivanja kao sigurnosnih prijetnji. Izvještaj se osvrće i na ulogu domaćih i vanjskih aktera u kreiranju dezinformacijskih narativa, kao i na djelovanje algoritama digitalnih platformi i modela monetizacije u širenju štetnog sadržaja emocionalnog i polarizirajućeg karaktera. 

EDMO izvještaj za septembar na engleskom jeziku možete pročitati na ovom linku. 

(Zaštone.ba)